ବାଲେଶ୍ୱର

ବାଲେଶ୍ୱର ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତରର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜିଲ୍ଲା। ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପୂର୍ବ ମେଦିନୀପୁର, ପଶ୍ଚିମ ମେଦିନୀପୁର ଓ ଝାଡ଼ଗ୍ରାମ ଜିଲ୍ଲା। ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର, ଦକ୍ଷିଣରେ ଭଦ୍ରକ, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ କେନ୍ଦୁଝର। ସମୁଦ୍ରକୂଳର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ ୧୩୭ କିଲୋମିଟର।

ଜିଲ୍ଲାର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ସମତଳ ଉପକୂଳ ଭୂମି। କେବଳ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ନୀଳଗିରି ଆଖପାଖରେ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ, ଏବଂ ଏହି ଜିଲ୍ଲା ଭିତରେ ହିଁ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ମିଶେ। ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ, ଜଳକା ଓ ସୋନ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜିଲ୍ଲା ଦେଇ ବହେ। ଭାରି ବର୍ଷା ବର୍ଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ବାଲିଆପାଳ, ଭୋଗରାଇ ଓ ଜଳେଶ୍ୱର ବ୍ଲକର ଗାଁକୁ ବନ୍ୟାରେ ବୁଡ଼ାଇ ଦିଏ।

ଜଳବାୟୁ ଗରମ ଓ ଆର୍ଦ୍ର। ଜୁନରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ବାତ୍ୟା ଉପକୂଳକୁ ଆଘାତ କରେ। ସମତଳର ପଟୁମାଟି ଧାନ ଚାଷ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ପ୍ରାୟ ୪୪୧ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଜଙ୍ଗଲ, ଅଧିକାଂଶ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ।

ଶିବଙ୍କ ଏକ ରୂପ ଓ ସହରର ପୁରୁଣା ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା ବାଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ନାମରୁ ବାଲେଶ୍ୱର ନାମ ଆସିଛି। ବାଣେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଆଜି ବି ପୁରୁଣା ବାଲେଶ୍ୱରରେ ଅଛି।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗର ଅଂଶ ଥିଲା। ୧୫୬୮ରେ ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବଙ୍କ ପତନ ପରେ ଏହା ଆଫଗାନ ଓ ପରେ ମୋଗଲ ଶାସନକୁ ଗଲା, ତା'ପରେ ନାଗପୁରର ମରାଠାଙ୍କ ହାତକୁ। ଇଂରେଜ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ୧୬୩୩ରେ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ଏକ ବାଣିଜ୍ୟ କୋଠି (factory) ଖୋଲିଥିଲା, ଯାହା ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ତାହାର ପ୍ରଥମ କୋଠି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ନଦୀ ମୁହାଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଇଉରୋପୀୟ ବେପାରୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ୧୮୦୩ର ଦେଓଗାଁ ସନ୍ଧି ଅନୁସାରେ ମରାଠାମାନେ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଇଂରେଜଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୨୮ରେ ବାଲେଶ୍ୱର ବଙ୍ଗ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଏକ ଅଲଗା ଜିଲ୍ଲା ହେଲା। ୧୯୩୬ରେ ଏହା ନୂଆ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶରେ ମିଶିଲା, ଏବଂ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮ରେ ନୀଳଗିରି ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟ ଏଥିରେ ମିଶିଲା। ୩ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୯୩ରେ ଭଦ୍ରକ ଉପଖଣ୍ଡ ଅଲଗା ଜିଲ୍ଲା ହେଲା।

୨୦୨୬ରେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଜିଲ୍ଲାର ଇଂରାଜୀ ବନାନ Balasore ରୁ Baleshwar କଲେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଆ ନାମ ବାଲେଶ୍ୱର ସହ ମେଳ ଖାଏ। ସଂଶୋଧିତ ନାମର ତାଲିକା ରାଜସ୍ୱ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ବିଭାଗର ବିଜ୍ଞପ୍ତିରେ ଅଛି।

ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଦୁଇଟି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୧୫ରେ ବିପ୍ଳବୀ ବାଘା ଯତୀନ (ଯତୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ମୁଖାର୍ଜୀ) ଓ ତାଙ୍କ ଚାରି ସାଥୀ ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ ନଦୀ କୂଳରେ ଇଂରେଜ ପୋଲିସ ସହ ଲଢ଼ିଥିଲେ; ସେ ଆହତ ହୋଇ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଏପ୍ରିଲ ୧୯୩୦ରେ ଏହି ଉପକୂଳରେ ଇଞ୍ଚୁଡ଼ି ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ହୋଇଥିଲା। ରମାଦେବୀ ଓ ମାଳତୀ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବହୁ ମହିଳା ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ଡାଣ୍ଡି କୁହାଯାଏ।

• ଚାନ୍ଦିପୁର ସମୁଦ୍ରକୂଳ: ଭଟ୍ଟା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର କିଛି କିଲୋମିଟର ପଛକୁ ଚାଲିଯାଏ ଓ ପୁଣି ଫେରେ, ତେଣୁ ସମୁଦ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବହୁ ଦୂର ଚାଲି ହୁଏ। ଏହା ପାଖରେ DRDOର ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେଟେଡ ଟେଷ୍ଟ ରେଞ୍ଜ (ITR)।

• କ୍ଷୀରଚୋରା ଗୋପୀନାଥ ମନ୍ଦିର, ରେମୁଣା: ବାଲେଶ୍ୱର ସହରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୭ କିଲୋମିଟର। ସନ୍ଥ ମାଧବେନ୍ଦ୍ର ପୁରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଠାକୁର କ୍ଷୀର ହାଣ୍ଡି ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବା କାହାଣୀରୁ ଏହି ନାମ। ଏଠାର କ୍ଷୀର ଭୋଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

• ପଞ୍ଚଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର: ନୀଳଗିରି ପାହାଡ଼ର ଏକ ଶିବ ପୀଠ, ଯେଉଁଠି ଏକ ଝରଣା ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ବହେ।

• କୁଲଡ଼ିହା ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ: ନୀଳଗିରି ନିକଟରେ ହାତୀ ଥିବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ପଞ୍ଚଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୩୦ କିଲୋମିଟର।

• ଭୁଷଣ୍ଡେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଭୋଗରାଇ: ଏକ ବିଶାଳ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା, ଯାହାର କେବଳ ଅଧା ଦେଖାଯାଏ।

• ଚନ୍ଦନେଶ୍ୱର: ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସୀମା ନିକଟର ଏକ ଶିବ ମନ୍ଦିର; ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଦୁଇ ରାଜ୍ୟରୁ ଭକ୍ତ ଆସନ୍ତି।

• ତାଲସାରି ସମୁଦ୍ରକୂଳ: ବଙ୍ଗ ସୀମା ନିକଟର ଏକ ନିରୋଳା ସମୁଦ୍ରକୂଳ, ଯେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶେ।

• ଇମାମି ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର: ବାଲେଶ୍ୱର ସହରରେ କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀରେ ତିଆରି ଏକ ବଡ଼ ଆଧୁନିକ ମନ୍ଦିର।

• ନୀଳଗିରି: ନୀଳଗିରି ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟର ପୁରୁଣା ରାଜଧାନୀ, ଏଠାରେ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଅଛି।

ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ କୁହନ୍ତି (ଜନଗଣନା ୨୦୧୧ରେ ପ୍ରାୟ ୮୮%), ଯାହାର ସ୍ଥାନୀୟ ରୂପକୁ ବାଲେଶ୍ୱରୀ କୁହାଯାଏ। ସାନ୍ତାଳି, ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଓ ବଙ୍ଗଳା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସୀମା ପାଖରେ ବଙ୍ଗଳା ଅଧିକ। ପ୍ରାୟ ୧୨% ଲୋକ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି, ମୁଖ୍ୟତଃ ସାନ୍ତାଳ, ଓ ପ୍ରାୟ ୨୧% ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି।

ବାଲେଶ୍ୱର ସହରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପର୍ବ ଦୁର୍ଗାପୂଜା, ଏବଂ ପୂଜା ସମୟର ଆଖଡ଼ା ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସହର ଜଣାଶୁଣା। ରଜ, ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ଗୁଡ଼ି ଉଡ଼ାଣ, କାଳୀପୂଜା ଓ ଶିବ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମହାଶିବରାତ୍ରି ମଧ୍ୟ ବହୁଳ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ; ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚନ୍ଦନେଶ୍ୱର ମେଳାକୁ ବଙ୍ଗରୁ ଭକ୍ତ ଆସନ୍ତି।

ଜିଲ୍ଲାର ସବୁଠାରୁ ଜଣାଶୁଣା ବ୍ୟକ୍ତି ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି (୧୮୪୩–୧୯୧୮), ବାଲେଶ୍ୱର ନିକଟ ମଲ୍ଲିକାଶପୁରରେ ଜନ୍ମ, ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କଥାସାହିତ୍ୟର ଜନକ ଓ ଛ ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠର ଲେଖକ। ବାଲେଶ୍ୱରର ଫକୀରମୋହନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଫକୀରମୋହନ ମେଡିକାଲ କଲେଜ ତାଙ୍କ ନାମରେ।

ଚାଷ ମୁଖ୍ୟ ଜୀବିକା। ସମତଳ ପଟୁମାଟିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଧାନ ହୁଏ, ଶୁଖିଲା ଋତୁରେ ଡାଲି, ଚିନାବାଦାମ ଓ ପନିପରିବା। ଲମ୍ବା ସମୁଦ୍ରକୂଳ ପାଇଁ ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଧରା ହୁଏ, ଏବଂ ଚାନ୍ଦିପୁର ନିକଟ ବଳରାମଗଡ଼ି ଏକ ମତ୍ସ୍ୟ ବନ୍ଦର।

ବାଲେଶ୍ୱରକୁ "କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ନଗରୀ" କୁହାଯାଏ। ଚାନ୍ଦିପୁରରେ DRDOର ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେଟେଡ ଟେଷ୍ଟ ରେଞ୍ଜ (ITR)ରେ ଅଗ୍ନି, ନାଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମୋସ ଭଳି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରୁଫ ଆଣ୍ଡ ଏକ୍ସପେରିମେଣ୍ଟାଲ ଏଷ୍ଟାବ୍ଲିସମେଣ୍ଟ (PXE) ମଧ୍ୟ ଚାନ୍ଦିପୁରରେ। ଅନେକ ଦୂରପାଲ୍ଲା ପରୀକ୍ଷା ଡକ୍ଟର ଏପିଜେ ଅବଦୁଲ କଲାମ ଦ୍ୱୀପ (ପୂର୍ବ ନାମ ହୁଇଲର ଦ୍ୱୀପ)ରୁ ହୁଏ, ଯାହା ଭିତରକନିକା ନିକଟ ସମୁଦ୍ରରେ ଓ ଧାମରା ବନ୍ଦରରୁ ଡଙ୍ଗାରେ ଯିବାକୁ ହୁଏ।

ଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ବାଲେଶ୍ୱର ଆଲୟସ (ଫେରୋ କ୍ରୋମ), ଇମାମି ପେପର ମିଲ, ବିର୍ଲା ଟାୟାର ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ କାରଖାନା ଅଛି, ଅଧିକାଂଶ ବାଲେଶ୍ୱର ସହର ଓ ବାଲଗୋପାଳପୁର ଆଖପାଖରେ। ପୂର୍ବ ଶତାବ୍ଦୀମାନଙ୍କରେ ଜିଲ୍ଲାର ନଦୀ ମୁହାଣ, ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା କୂଳର ପିପିଲି, ବ୍ୟସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ବନ୍ଦର ଥିଲା।

ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୧୬ (କୋଲକାତାରୁ ଚେନ୍ନାଇ) ଓ ହାଓଡ଼ା-ଚେନ୍ନାଇ ରେଳପଥ ବାଲେଶ୍ୱର ଦେଇ ଯାଏ; ସହରଟି ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୧୫ କିଲୋମିଟର ଓ କୋଲକାତାଠାରୁ ୨୪୦ କିଲୋମିଟର।

• ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୨୮ରେ ବାଲେଶ୍ୱର ବଙ୍ଗ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଜିଲ୍ଲା ହେଲା।

• ୩ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୯୩ରେ ଭଦ୍ରକ ଏଥିରୁ ଅଲଗା ହେଲା।

• ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତରର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜିଲ୍ଲା ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ସହ ସୀମା।

• ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ଏହି ଜିଲ୍ଲାରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ମିଶେ।

• ଇଂରେଜ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ୧୬୩୩ରେ ବାଲେଶ୍ୱରରେ କୋଠି ଖୋଲିଥିଲା।

• DRDOର ଇଣ୍ଟିଗ୍ରେଟେଡ ଟେଷ୍ଟ ରେଞ୍ଜ ଚାନ୍ଦିପୁରରେ, ତେଣୁ ବାଲେଶ୍ୱରକୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ନଗରୀ କୁହାଯାଏ।

• ଜିଲ୍ଲାର ସରକାରୀ ଇଂରାଜୀ ବନାନ ଏବେ Baleshwar (ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ବିଜ୍ଞପ୍ତି, ୨୦୨୬)।

• ୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୫ରେ ହୁଇଲର ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଡକ୍ଟର ଏପିଜେ ଅବଦୁଲ କଲାମ ଦ୍ୱୀପ ହେଲା (ସରକାରୀ ଦ୍ୱୀପ ତଥ୍ୟ)।

• ଭଟ୍ଟା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର କିଛି କିଲୋମିଟର ପଛକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଚାନ୍ଦିପୁର ସମୁଦ୍ରକୂଳ ଜଣାଶୁଣା।

• କ୍ଷୀରଚୋରା ଗୋପୀନାଥ ମନ୍ଦିର ରେମୁଣାରେ।

• ଇଞ୍ଚୁଡ଼ି ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (ଏପ୍ରିଲ ୧୯୩୦)କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ଡାଣ୍ଡି କୁହାଯାଏ।

• ବାଘା ଯତୀନ ୧୯୧୫ରେ ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ କୂଳରେ ଇଂରେଜଙ୍କ ସହ ଲଢ଼ି ବାଲେଶ୍ୱରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।

• ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି ୧୮୪୩ରେ ବାଲେଶ୍ୱରର ମଲ୍ଲିକାଶପୁରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ।

• ପଞ୍ଚଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱରରେ ନୀଳଗିରି ପାହାଡ଼ର ଏକ ଝରଣା ତଳେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି।

• ଜିଲ୍ଲାରେ ୨ଟି ଉପଖଣ୍ଡ (ବାଲେଶ୍ୱର, ନୀଳଗିରି) ଓ ୧୨ଟି ବ୍ଲକ।